پژوهشنامه ریخته گری

پژوهشنامه ریخته گری

مطالعه فلزگری اشیا فلزی باستانی از محوطه‌های عیلامی تپه سنجر خوزستان و تپه قلاگپ لرستان

نوع مقاله : مقاله کامل علمی پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد، رشته مرمت اشیاء تاریخی و فرهنگی، دانشکده مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشیار، گروه مرمت آثار و اشیاء فرهنگی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان ، ایران
3 استادیار پژوهشکده میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
10.22034/frj.2025.492662.1206
چکیده
اهمیت شکل‌گیری و تحول دانش متالورژی در دنیای باستان (آرکئومتالورژی) به حدی است که بر تقسیم‌ بندی دوره‌های فرهنگی پیش از تاریخ تاثیر گذاشته است. گسترش فلزکاری در فلات ایران همواره موضوعی جالب توجه برای دانشمندان بوده و دلیل آن پیشینه شاخص فعالیت‌های فلزگری در ایران از حدود 7000 سال قبل از میلاد است. در حقیقت تاریخ غنی فلات ایران و یافته‌ها فلزگری در نقاط مختلف ایران منبع مهمی برای مطالعات فلزگری کهن است. در پژوهش حاضر به بررسی 6 نمونه از آثار فلزی متعلق به دو محوطه تپه سنجر و تپه قلاگپ متعلق به تمدن عیلام، دو تمدن باستانی که یکی در لرستان شرقی و در دشت ازنا معروف به تپه قلاگپ و دیگری تپه سنجر در شمال دشت شوشان، خوزستان پرداخته شده است. هدف از انجام این مطالعات، شناسایی ترکیب شیمیایی، بررسی ماهیت ریزساختاری نمونه های فلزی کشف شده از این محوطه‌ها است. نتایج نشان‌دهنده کار سرد، کار گرم و تابکاری بر روی تمامی نمونه هاست و همگی به جز 1 نمونه دارای خوردگی شدید بوده و ترکیب آلیاژ برنز قلعی، برنز سربی و مس ارسنیک دار شناسایی شد. نتیجه تطبیق نتایج با سایر پژوهش‌ها نشان داد که فلزگری باستانی در این محوطه‌ها با آثار در محدوده شمال غرب فلات ایران تا حدود زیادی مشابه است و از لحاظ مواد تشکیل دهنده و میزان مواد شباهت‌ها بسیار زیاد است. هم‌چنین مشخص شد که شیوه استخراج فلز از سنگ معدن نیز تشابهات بسیاری دارد که ناخالصی‌ها و عناصر موجود در نمونه ها نشان دهنده آن است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

[1] Thornton C.P., The Emergence of Complex Metallurgy on the Iranian Plateau: Escaping the Levantine Paradigm, Journal of World Prehistory, 2009, 22, 301-327.
[2] Pigott V.C., The development of metal production on the Iranian plateau,University of Pennsylvania Museum Press. Philadelphia, 1999, 25-34.
[3] سرداری‌زارچی ع. و عطارپور س.، مدارک باستان‌شناسی دوران آغاز ایلامی و ایلام قدیم در تپه سنجر خوزستان، مطالعات باستان شناسی، 1397، 10،(2) 119-138.
[4] بدیعی ر.، جغرافیای مفصل ایران، جلد اول، نشر اقبال، چاپ چهارم، 1378.
[5] عبدالهی م.، سرداری‌زارچی ع.، شرق زاگرس مرکزی در دوره نوسنگی بر اساس کاوش‌های باستان شناسی تپه قلاگپ. 1390.
[6] Scott, D. A. Metallography and Microstructure of Ancient and Historic Metals (No. 77). Los Angeles, CA: The Getty Conservation Institute, 1991, 67-76.
[7] Craddock P.T. Scientific Investigation of Copies, Fakes and Forgeries. Oxford: Butterworth-Heinemann, 2009.
[8] Oudbashi O., Davami P., Metallography and microstructure interpretation of some archaeological tin bronze vessels from Iran, Materials Characterization, 2014, 97, 74–82.
[9] بخشنده‌فرد ح.ر.، ربیعی ح.، مطالعه فنی پیرامون نحوه ساخت و بازرسی خوردگی اشیاء فلزی عصرمفرغ مربوط به کاوش‌های گورستان شهر سوخته، پژوهه باستان‌سنجی، 1403، 10(1) 32-13.
[10] بخشنده‌فرد، ح.ر.، بررسی آثار تاریخی فلزی در مرمت، اصفهان: دانشگاه هنر اصفهان، 1389.
[11] Stuart B., Analytical techniques in materials Conservations. England: John wiley and Sons Ltd, 2007, 234-237.
[12] Scott D.A., Metallography and Microstructure of Ancient and Historic Metals (No. 77). Los Angeles, CA: The Getty Conservation Institute, 1991, 19–27.
[13] Dungworth D., An experimental study of some early copper smithing techniques, in D Dungworth and RCP Doonan (eds) Accidental and Experimental Archaeometallurgy. London: Historical Metallurgy Society, 2013, 149–152.
[14[Scott D. A., Metallography and Microstructure of Ancient and Historic Metals (No. 77). Los Angeles, CA: The Getty Conservation Institute, 1991, 25-29.
[15] Negahbaran, Ezat O. Excavations at Haft Tepe, Iran. Journal of Near Eastern Studies, 1995, 54(4) 293.
[16] Izzat Allāh Nigāhbān, Excavations at Haft Tepe, Iran, UPenn Museum of Archaeology, 1991, 46-50.
[17] عودباشی، ا.، تحلیل ریخت‌شناسی خوردگی و شرایط حفاظتی در مجموعه‌های برنزی به‌دست آمده از حفاری با تمرکز بر سیستم فلز-محیط- خوردگی، رساله دکتری، 1392 دانشکده حفاظت و مرمت دانشگاه هنر اصفهان.
[18] ملک‌زاده، م.، نگارهشناسی و نشانهشناسی مفرغ‌های لرستانی بر پای یافته‌های کاوش باستان‌شناختی سنگ‌تراشان خرم‌آباد، رساله دکتری، 1391، گروه باستان شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
[19] Oudbashi O., Davami P., Metallography and microstructure interpretation of some archaeological tin bronze vessels from Iran, Materials Characterization, 2014, 97, 74-82, doi.org/10.1016/j.matchar.2014.09.007.
[20] Fleming S.J., Pigott V.C., Swann C.P., Nash S.K.. Bronze in Luristan: Preliminary analytical evidence from copper/bronze artifacts excavated by the belgian mission in Iran. Iranica Antiqua, 2005, 40, 35-64.
[21] گراوند م.، بخشنده‌فرد ح.ر.، سجادی ع.، مقایسه ریزساختار و تکنیک ساخت چهار شئ برنزی به‌دست‌آمده از حفاری‌های دو محوطه تپه فرودگاه و سنگتراشان خرم آباد، مطالعات باستان‌شناسی، 1398، 11(2) 245-260.
دوره 9، شماره 1 - شماره پیاپی 26
بهار و تابستان
تابستان 1404
صفحه 39-54

  • تاریخ دریافت 17 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری 24 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 24 شهریور 1404